भीमाशंकरच्या जंगलावर कुऱ्हाड; विकास हवा, पण सह्याद्रीच्या किंमतीवर का? शिवरायांच्या स्वराज्यात सह्याद्रीचे रक्षण कोण करणार?
सह्याद्रीच्या हिरव्यागार पर्वतरांगा, घनदाट जंगले, जैवविविधतेने समृद्ध वनसंपदा आणि निसर्गाच्या कुशीत वसलेला भीमाशंकर परिसर हा महाराष्ट्राचा अमूल्य नैसर्गिक वारसा आहे. याच सह्याद्रीच्या साक्षीने छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचा इतिहास घडला. ज्या सह्याद्रीने स्वराज्याला बळ दिले, त्याच सह्याद्रीचे अस्तित्व आज विकासाच्या नावाखाली धोक्यात येत असेल, तर त्यावर प्रश्न उपस्थित करणे ही काळाची गरज आहे.
भीमाशंकर परिसरातील जंगलतोडीच्या चर्चेने पर्यावरणप्रेमी, निसर्ग अभ्यासक आणि नागरिकांमध्ये चिंता निर्माण झाली आहे. टोरंट पॉवरच्या प्रस्तावित ऊर्जा प्रकल्पाच्या संदर्भात वृक्षतोडीचा मुद्दा चर्चेत आला असून, वनसंपत्तीचे भवितव्य काय, असा सवाल उपस्थित होत आहे.
मात्र, वृक्षतोडीचे नेमके ठिकाण, प्रमाण आणि संबंधित परवानग्या यांची अधिकृत माहिती तपासूनच वस्तुस्थिती समोर आणणे आवश्यक आहे. भीमाशंकर अभयारण्याच्या हद्दीतील वृक्षतोड आणि त्यालगतच्या वनक्षेत्रातील वृक्षतोड यांतील फरकही लक्षात घेतला पाहिजे.
विकास महत्त्वाचा; पण निसर्गाची किंमत मोजून का?
आजच्या काळात वीज, उद्योग, पायाभूत सुविधा आणि ऊर्जा साठवण प्रकल्पांची गरज नाकारता येणार नाही. विकास हा समाजाच्या प्रगतीचा महत्त्वाचा भाग आहे. परंतु विकासाच्या प्रत्येक प्रकल्पासाठी निसर्गाचे नुकसान अपरिहार्य आहे, असे गृहीत धरणे चुकीचे ठरेल.
एखादा प्रकल्प उभारताना किती झाडे तोडली जाणार, किती वनक्षेत्र प्रभावित होणार, वन्यजीवांच्या अधिवासावर काय परिणाम होणार आणि स्थानिक जलस्रोतांवर त्याचे कोणते परिणाम होतील, या प्रश्नांची उत्तरे जनतेला मिळाली पाहिजेत
. पर्यायी जागांचा विचार झाला का? वृक्षतोड कमीत कमी ठेवण्यासाठी कोणते पर्याय तपासले? पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यमापन पारदर्शकपणे झाले का? या प्रश्नांवर प्रशासन आणि संबंधित प्रकल्प व्यवस्थापनाने स्पष्ट भूमिका मांडणे आवश्यक आहे.
विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचे नुकसान झाले आणि त्याची भरपाई केवळ काही रोपे लावून केली, तर अनेक वर्षांत निर्माण झालेल्या नैसर्गिक जंगलाची जागा तातडीने भरून निघणार नाही
. जंगल म्हणजे केवळ झाडांची संख्या नव्हे; ती एक जिवंत परिसंस्था आहे.जंगल संपले तर जैवविविधतेचे काय?भीमाशंकरचा परिसर जैवविविधतेसाठी विशेष महत्त्वाचा आहे
. येथे आढळणारा शेकरू हा महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी असून, त्याच्या अस्तित्वासाठी जंगलातील नैसर्गिक अधिवास महत्त्वाचा आहे. झाडांची मोठ्या प्रमाणावर तोड झाल्यास पक्षी, कीटक, लहान प्राणी आणि इतर वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते
.जंगल पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करते, मातीची धूप कमी करते आणि स्थानिक पर्यावरणाचा समतोल टिकवते. वनसंपत्तीचे नुकसान झाले, तर त्याचे परिणाम केवळ आजच्या पिढीपुरते मर्यादित राहत नाहीत. पुढील पिढ्यांना पाणीटंचाई, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि हवामानातील बदलांच्या स्वरूपात त्याची किंमत मोजावी लागू शकते.
निसर्गाचा ऱ्हास झाल्यानंतर त्याचे नुकसान भरून काढणे अत्यंत कठीण असते. म्हणूनच नुकसान झाल्यानंतर उपाययोजना करण्यापेक्षा नुकसान होण्यापूर्वीच योग्य निर्णय घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
शिवरायांच्या स्वराज्यात सह्याद्रीचे रक्षण कोण करणार?
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव घेताना आपल्या मनात स्वाभिमान, शौर्य आणि स्वराज्याची भावना जागृत होते. सह्याद्रीच्या गड-किल्ल्यांनी इतिहास घडवला; पण या पर्वतरांगांचे महत्त्व केवळ ऐतिहासिक नाही. सह्याद्री हा महाराष्ट्राच्या पर्यावरणाचा कणा आहे.गड-किल्ल्यांचे संवर्धन जितके आवश्यक आहे, तितकेच त्या गडांच्या सभोवतालच्या जंगलांचे, डोंगरांचे आणि जलस्रोतांचे संरक्षणही आवश्यक आहे. ऐतिहासिक वारशाचा अभिमान बाळगताना नैसर्गिक वारशाची उपेक्षा करता येणार नाही.
आज प्रश्न केवळ काही झाडांचा नाही. प्रश्न आहे आपल्या पर्यावरणीय जबाबदारीचा, भावी पिढ्यांच्या हक्कांचा आणि विकासाच्या दिशेचा. शिवरायांच्या स्वराज्याचा वारसा जपायचा असेल, तर सह्याद्रीच्या रक्षणासाठीही ठोस भूमिका घ्यावी लागेल
.प्रशासनाने वस्तुस्थिती जनतेसमोर मांडावी!
भीमाशंकर परिसरातील वृक्षतोडीबाबत निर्माण झालेल्या प्रश्नांवर शासन आणि संबंधित यंत्रणांनी पारदर्शकपणे माहिती देणे आवश्यक आहे. वृक्षतोडीची अधिकृत संख्या, वनक्षेत्राचे नकाशे, पर्यावरणीय व वनविषयक मंजुरी, वन्यजीवांवरील संभाव्य परिणाम आणि वृक्षारोपण व वनसंवर्धनाचा आराखडा सार्वजनिक करण्यात यावा.स्वतंत्र तज्ज्ञांच्या माध्यमातून प्रत्यक्ष पाहणी करून संबंधित अटींचे पालन होत आहे का, याची खातरजमा व्हावी.
स्थानिक नागरिक, पर्यावरणप्रेमी आणि संबंधित ग्रामस्थांच्या प्रश्नांना योग्य व्यासपीठ मिळाले पाहिजे. विकासकामे कायद्याच्या चौकटीत आणि पर्यावरणीय जबाबदारी लक्षात घेऊनच झाली पाहिजेत
.कंपनी असो किंवा शासन, कोणालाही पर्यावरणविषयक प्रश्नांपासून दूर राहता येणार नाही. त्याचप्रमाणे, कोणावरही अप्रमाणित आरोप न करता पुरावे, अधिकृत कागदपत्रे आणि प्रत्यक्ष परिस्थितीच्या आधारे चर्चा होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
सह्याद्री वाचला, तरच भविष्य सुरक्षित!
विकासाला विरोध करणे हा या प्रश्नाचा उद्देश नाही. विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल साधणे हा खरा उद्देश आहे.
ऊर्जा प्रकल्प उभे राहावेत; पण त्याच वेळी जंगलांचे अस्तित्व, वन्यजीवांचे अधिवास आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे संरक्षणही झाले पाहिजे
.आज आपण जंगलांच्या रक्षणासाठी आवाज उठवला नाही, तर उद्या हिरव्यागार सह्याद्रीच्या जागी उघडे डोंगर पाहण्याची वेळ येऊ शकते
. म्हणूनच भीमाशंकर परिसरातील वृक्षतोडीबाबत सत्य समोर येणे, पर्यावरणीय परिणामांची तपासणी होणे आणि निसर्गाच्या रक्षणासाठी प्रभावी उपाययोजना करणे अत्यावश्यक आहे
.छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात सह्याद्रीचे रक्षण कोण करणार? हा प्रश्न केवळ शासनाला नाही, तर आपल्या प्रत्येकाला आहे.सह्याद्री ही आपली ओळख आहे. जंगल ही आपली जीवनरेखा आहे. निसर्गाचे रक्षण ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
सह्याद्री वाचवा!जंगले वाचवा! वृक्षतोडीबाबत पारदर्शकता आणा! विकास करा; पण निसर्गाचा विनाश करून नव्हे! जनतेचा आवाज — संघर्ष योद्धा न्यूज
