जागतिक रेड क्रॉस दिन* मानवतेचा लाल दीप : सेवा, समर्पण आणि करुणेचा जागतिक उत्सव”

*जागतिक रेड क्रॉस दिन* मानवतेचा लाल दीप : सेवा, समर्पण आणि करुणेचा जागतिक उत्सव”

मानवतेपेक्षा मोठा धर्म नाही आणि सेवेसारखी श्रेष्ठ साधना नाही.”या विचारांचा जिवंत अविष्कार म्हणजे रेड क्रॉस चळवळ होय. जगात युद्ध, नैसर्गिक आपत्ती, रोगराई, दुष्काळ किंवा कोणतेही संकट आले की सर्वप्रथम मदतीचा हात पुढे करणारी संस्था म्हणजे रेड क्रॉस.

दरवर्षी ८ मे हा दिवस जागतिक रेड क्रॉस दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस रेड क्रॉस संस्थेचे संस्थापक हेन्री ड्युनाँ यांच्या जयंतीनिमित्त पाळला जातो.मानवतेची सेवा, दुःख निवारण, रक्तदान, आपत्ती व्यवस्थापन, आरोग्य सेवा आणि मानवाधिकारांचे संरक्षण या महान कार्यांमुळे रेड क्रॉस संस्था आज जगभर आदराने पाहिली जाते. लाल रंगाच्या क्रॉसचे हे चिन्ह म्हणजे संकटात असलेल्या प्रत्येकासाठी आशेचा किरण आहे.

रेड क्रॉस चळवळीची स्थापनारेड क्रॉस चळवळीची सुरुवात एका वेदनादायी घटनेतून झाली.सन १८५९ मध्ये इटलीतील सोल्फेरिनोच्या युद्धात हजारो सैनिक जखमी झाले होते. त्या वेळी स्वित्झर्लंडचे व्यापारी हेन्री ड्युनाँ यांनी युद्धभूमीवरील जखमी सैनिकांची अत्यंत दयनीय अवस्था पाहिली. वैद्यकीय सुविधा नसल्याने अनेक सैनिक तडफडत होते.हेन्री ड्युनाँ यांनी स्थानिक लोकांना एकत्र करून जखमी सैनिकांची सेवा केली.

त्यांनी “Tutti Fratelli” म्हणजे “आपण सारे भाऊ आहोत” हा मानवतेचा संदेश दिला. या अनुभवातून त्यांनी “A Memory of Solferino” हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकामुळे जगभरात मानवतावादी संस्था स्थापन करण्याची गरज अधोरेखित झाली.

यातूनच १८६३ मध्ये आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस समितीची स्थापना झाली आणि पुढे जिनिव्हा कराराद्वारे युद्धातील जखमी व नागरिकांच्या संरक्षणाला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली.जागतिक रेड क्रॉस दिनाचे महत्त्वजागतिक रेड क्रॉस दिन हा केवळ औपचारिक कार्यक्रम नसून मानवतेच्या मूल्यांचा जागतिक उत्सव आहे. या दिवसाद्वारे समाजात सेवा, करुणा आणि सहकार्याची भावना निर्माण केली जाते.या दिनाचे महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे :१) मानवतेचा संदेशधर्म, जात, भाषा किंवा राष्ट्र यांच्या पलीकडे जाऊन प्रत्येक मानवाला मदत करणे हा या दिवसाचा मुख्य संदेश आहे.२) आपत्ती व्यवस्थापनाचे महत्त्वपूर, भूकंप, चक्रीवादळ, महामारी अशा संकटांमध्ये रेड क्रॉस संस्थेची भूमिका किती महत्त्वाची आहे याची जाणीव या दिवशी करून दिली जाते.३) रक्तदानाबद्दल जागृतीरक्तदान हे जीवनदान आहे. रेड क्रॉसच्या माध्यमातून रक्तदान शिबिरे आयोजित केली जातात आणि तरुणांना प्रेरित केले जाते.४) आरोग्य व स्वच्छतेची जनजागृतीआरोग्य, स्वच्छता, प्राथमिक उपचार, रोगप्रतिबंधक उपाय याबाबत समाजात जागरूकता निर्माण केली जाते.५) स्वयंसेवकांना प्रेरणामानवतेच्या सेवेसाठी कार्य करणाऱ्या स्वयंसेवकांचा सन्मान करून नवीन पिढीला सेवाभावासाठी प्रोत्साहित केले जाते.रेड क्रॉसची मूलभूत तत्त्वेरेड क्रॉस संस्था सात मूलभूत तत्त्वांवर कार्य करते.

ही तत्त्वे तिच्या कार्याची ओळख आहेत.१) मानवता (Humanity)दुःख कमी करणे, जीव वाचवणे आणि मानवी सन्मान जपणे.२) निष्पक्षता (Impartiality)धर्म, जात, वंश, राजकारण किंवा राष्ट्रीयत्व न पाहता सर्वांना मदत करणे.३) तटस्थता (Neutrality)कोणत्याही राजकीय किंवा युद्धजन्य संघर्षात पक्ष न घेणे.४) स्वायत्तता (Independence)स्वतंत्रपणे मानवसेवेचे कार्य करणे.५) स्वयंसेवा (Voluntary Service)निस्वार्थ भावनेने सेवा देणे.६) एकता (Unity)प्रत्येक देशात एकच रेड क्रॉस संस्था असणे.७) सार्वत्रिकता (Universality)जगभरातील सर्व रेड क्रॉस संस्था एकमेकांशी सहकार्य करतात.

रेड क्रॉस संस्थेची कार्ये१) आपत्तीग्रस्तांना मदतपूर, भूकंप, आग, दुष्काळ, चक्रीवादळ अशा आपत्तींमध्ये रेड क्रॉस तात्काळ मदत पोहोचवते. अन्न, कपडे, औषधे, निवारा आणि वैद्यकीय सेवा दिल्या जातात.२) रक्तदान सेवारेड क्रॉस रक्तपेढ्या चालवते आणि रक्तदान शिबिरे आयोजित करते. अनेकांचे प्राण रक्तदानामुळे वाचतात.३) प्राथमिक उपचार प्रशिक्षणअपघात किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत तातडीची मदत कशी करावी याचे प्रशिक्षण दिले जाते.४) आरोग्य सेवालसीकरण, माता-बाल आरोग्य, स्वच्छता मोहिमा, रोगनियंत्रण अशा अनेक आरोग्यविषयक सेवा संस्था देते.५) युद्धातील मदतकार्ययुद्धातील जखमी सैनिक, निर्वासित आणि युद्धपीडित नागरिकांना मदत केली जाते.६) महामारीतील योगदानकोरोना महामारीच्या काळात रेड क्रॉसने वैद्यकीय साहित्य, ऑक्सिजन, अन्नधान्य आणि जनजागृतीचे मोठे कार्य केले.

भारतीय रेड क्रॉस संस्थाभारतामध्ये १९२० साली भारतीय रेड क्रॉस सोसायटीची स्थापना झाली. आज देशभर तिच्या हजारो शाखा कार्यरत आहेत. रक्तदान, आपत्ती व्यवस्थापन, आरोग्य सेवा आणि युवक प्रशिक्षण अशा अनेक क्षेत्रांत भारतीय रेड क्रॉस महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.भारतातील अनेक आपत्तींमध्ये रेड क्रॉसने उल्लेखनीय कार्य केले आहे :गुजरात भूकंपकेरळ पूरकोविड-१९ महामारीओडिशा चक्रीवादळमहाराष्ट्रातील पूरस्थितीया संकटांमध्ये रेड क्रॉसच्या स्वयंसेवकांनी जीव धोक्यात घालून सेवा दिली.

रेड क्रॉस आणि युवकांची भूमिका

आजची तरुण पिढी ही देशाची शक्ती आहे. रेड क्रॉस युवकांना समाजसेवा आणि मानवतेचे धडे देते.युवकांनी काय करावे?नियमित रक्तदान करावेआपत्ती व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण घ्यावेस्वच्छता मोहिमांत सहभागी व्हावे गरजूंची मदत करावीआरोग्यविषयक जनजागृती करावीमहाविद्यालयीन युथ रेड क्रॉस शाखा विद्यार्थ्यांमध्ये सेवाभाव निर्माण करण्याचे महत्त्वाचे कार्य करतात.

रक्तदान : जीवनदान रेड क्रॉसचे सर्वात प्रभावी कार्य म्हणजे रक्तदान चळवळ.अपघात, शस्त्रक्रिया, प्रसूती किंवा गंभीर आजारांमध्ये रक्ताची गरज भासते. एका व्यक्तीच्या रक्तदानामुळे अनेकांचे प्राण वाचू शकतात.रक्तदानाचे फायदेमानवी जीवन वाचतेसमाजात सहकार्याची भावना वाढतेआरोग्य तपासणी होतेसामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते”रक्तदान हे श्रेष्ठ दान” ही भावना समाजात रुजविण्याचे मोठे कार्य रेड क्रॉस करत आहे.कोरोना महामारी आणि रेड क्रॉसकोविड-१९ महामारीच्या काळात संपूर्ण जग संकटात होते. त्या वेळी रेड क्रॉस संस्थेने मोठ्या प्रमाणावर मदतकार्य केले.मास्क व सॅनिटायझर वितरणऑक्सिजन पुरवठारुग्णवाहिका सेवागरिबांना अन्नधान्यलसीकरण जनजागृतीमानसिक आरोग्य समुपदेशनया काळात रेड क्रॉस स्वयंसेवक खऱ्या अर्थाने “कोरोना योद्धे” ठरले.

रेड क्रॉससमोरील आव्हानेआजही रेड क्रॉससमोर अनेक आव्हाने आहेत.१) वाढत्या नैसर्गिक आपत्तीहवामान बदलामुळे आपत्तींचे प्रमाण वाढत आहे.२) निधीची कमतरतामोठ्या प्रमाणावर सेवा देण्यासाठी आर्थिक सहाय्य आवश्यक असते.३) युद्ध आणि दहशतवादअनेक देशांमध्ये संघर्ष सुरू असल्याने मदतकार्य कठीण बनते.४) आरोग्य संकटेनवीन रोगराई आणि महामारींना सामोरे जाण्याचे आव्हान वाढले आहे.५) स्वयंसेवकांची गरजमानवसेवेसाठी अधिक प्रशिक्षित स्वयंसेवकांची आवश्यकता आहे.रेड क्रॉस दिन कसा साजरा केला जातो?जागतिक रेड क्रॉस दिनानिमित्त विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात :रक्तदान शिबिरेआरोग्य तपासणी शिबिरेजनजागृती रॅलीप्राथमिक उपचार प्रशिक्षणव्याख्याने व चर्चासत्रेस्वयंसेवकांचा सत्कारशालेय व महाविद्यालयीन उपक्रमया माध्यमातून समाजात सेवाभावाची प्रेरणा दिली जाते.रेड क्रॉसची आजच्या काळातील गरजआज जग विज्ञान-तंत्रज्ञानात प्रगती करत असले तरी युद्ध, दारिद्र्य, रोगराई आणि नैसर्गिक संकटे अद्याप संपलेली नाहीत. अशा परिस्थितीत मानवतेचा आधार बनणाऱ्या संस्थांची गरज अधिक वाढली आहे.रेड क्रॉस ही केवळ संस्था नाही, तर ती मानवतेची जागतिक चळवळ आहे. संकटात अडकलेल्या व्यक्तीला मदतीचा हात देणे म्हणजेच रेड क्रॉसची खरी भावना होय.विद्यार्थ्यांसाठी संदेशविद्यार्थीदशेतच सेवाभावाची बीजे रुजली पाहिजेत.

आजच्या युवकांनी मोबाईल आणि सोशल मीडियामध्ये वेळ वाया घालवण्यापेक्षा समाजसेवेत सहभागी व्हावे.“एक विद्यार्थी – एक रक्तदाता”“एक युवक – एक स्वयंसेवक”ही संकल्पना समाज बदलू शकते.निष्कर्षजागतिक रेड क्रॉस दिन हा मानवतेच्या अमर मूल्यांचा उत्सव आहे. युद्ध, आपत्ती, रोगराई आणि संकटांच्या अंधारात रेड क्रॉस ही आशेची ज्योत बनून उभी राहते. सेवा, समर्पण, करुणा आणि बंधुभाव या मूल्यांची शिकवण रेड क्रॉस देते.आजच्या स्पर्धात्मक आणि स्वार्थी जगात मानवतेचा विचार जपणारी ही संस्था समाजासाठी प्रेरणादायी आहे. प्रत्येकाने आपल्या परीने समाजसेवा करण्याचा संकल्प केला तर जग अधिक सुंदर, सुरक्षित आणि संवेदनशील बनेल.”जेथे दुःख आहे तेथे मदतीचा हात पोहोचवणे, हीच खरी मानवता.”

याच संदेशासह जागतिक रेड क्रॉस दिन साजरा करण्याची गरज आहे.घोषवाक्ये“मानवतेसाठी सदैव तत्पर – रेड क्रॉस!”“रक्तदान करा, जीवन वाचवा!”“सेवा हीच खरी पूजा!”“धर्म एकच – मानवता!”प्रेरणादायी उद्धरण“स्वतःसाठी जगलात तर आयुष्य संपेल;इतरांसाठी जगलात तर इतिहास घडेल.”“मानवतेचा सर्वात सुंदर रंग म्हणजे मदतीचा लाल रंग.”

लेखक*प्रा. अमोल बाळासाहेब बंडगर* श्री चंद्रशेखर विद्यालय व नारायणकाका आगाशे कनिष्ठ महाविद्यालय श्रीपूर (अकलूज)