कर्मवीर भाऊराव पाटील : शिक्षणातून घडवलेला सामाजिक क्रांतीचा दीपस्तंभ* लेखक *प्रा. अमोल बाळासाहेब बंडगर जीवशास्त्र , अकलूज*

*कर्मवीर भाऊराव पाटील : शिक्षणातून घडवलेला सामाजिक क्रांतीचा दीपस्तंभ* लेखक *प्रा. अमोल बाळासाहेब बंडगर जीवशास्त्र , अकलूज*

“शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी शस्त्र आहे” या विचाराचा प्रत्यक्ष जीवनात अवलंब करून लाखो गरिबांच्या आयुष्यात ज्ञानाचा सूर्य उगवणारे थोर समाजसुधारक म्हणजे कर्मवीर भाऊराव पाटील.

महाराष्ट्राच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि ग्रामीण विकासाच्या इतिहासात त्यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे. गरीब, शेतकरी, कामगार, बहुजन आणि वंचित समाजातील मुलांना शिक्षणाची संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला. शिक्षण ही केवळ श्रीमंतांची मक्तेदारी नसून प्रत्येक माणसाचा जन्मसिद्ध हक्क आहे, ही भूमिका त्यांनी कृतीतून सिद्ध केली.त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांचे कार्य, विचार आणि समाजासाठीचे योगदान आठवताना मन कृतज्ञतेने भरून येते. कारण भाऊराव पाटील हे केवळ एक शिक्षणतज्ज्ञ नव्हते, तर ते एक विचारवंत, समाजसुधारक, संघटक आणि खऱ्या अर्थाने मानवतेचे पुजारी होते.

जन्म आणि बालपण

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचा जन्म २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी सांगली जिल्ह्यातील कुंभोज या गावात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव भाऊराव पायगोंडा पाटील असे होते. त्यांचे वडील पायगोंडा पाटील हे प्रामाणिक आणि कर्तव्यदक्ष अधिकारी होते. घरची परिस्थिती सामान्य असली तरी संस्कारांची श्रीमंती होती.बालपणापासूनच भाऊरावांना समाजातील विषमता, गरिबी आणि अज्ञान यांची जाणीव होती. शिक्षण घेत असताना त्यांनी पाहिले की गरीब मुलांना शिक्षण घेण्यासाठी किती संघर्ष करावा लागतो.

जातीभेद, आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक अन्याय यामुळे अनेक मुलांचे शिक्षण अर्धवट राहत होते. याच अनुभवांनी त्यांच्या मनात शिक्षणाच्या माध्यमातून समाज बदलण्याचा विचार रुजला.महात्मा फुले आणि शाहू महाराजांचा प्रभावभाऊराव पाटील यांच्या विचारांवर महात्मा ज्योतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि संत गाडगेबाबा यांच्या कार्याचा मोठा प्रभाव होता. महात्मा फुलेंनी शिक्षणाला सामाजिक समतेचे साधन मानले होते.

शाहू महाराजांनी बहुजन समाजासाठी शिक्षणाची दारे खुली केली होती. या महान विचारवंतांच्या कार्याने प्रेरित होऊन भाऊरावांनी आयुष्य शिक्षणासाठी वाहून घेण्याचा निश्चय केला.शाहू महाराजांनी गरीब आणि मागास विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे सुरू केली होती. भाऊरावांनी त्या कार्याचा जवळून अभ्यास केला आणि पुढे त्याच धर्तीवर ग्रामीण भागात मोठी शैक्षणिक चळवळ उभी केली.

शिक्षणासाठी केलेला संघर्षत्या काळात ग्रामीण भागात शिक्षणाची अत्यंत दयनीय अवस्था होती. गरीब शेतकऱ्यांची मुले शाळेत जाण्याऐवजी शेतात काम करत. शिक्षण घेण्यासाठी पैसे, पुस्तके, राहण्याची व्यवस्था यांचा मोठा प्रश्न होता.भाऊराव पाटील यांनी या परिस्थितीवर उपाय म्हणून एक अनोखी संकल्पना मांडली –“कमवा आणि शिका”या योजनेत विद्यार्थी शिक्षण घेत असताना श्रम करून स्वतःचा खर्च भागवत. विद्यार्थी शेती, स्वच्छता, स्वयंपाक, वसतिगृहातील कामे करत आणि त्याचबरोबर शिक्षण घेत. त्यामुळे शिक्षणात श्रमाची प्रतिष्ठा निर्माण झाली. विद्यार्थ्यांमध्ये स्वावलंबन, शिस्त आणि आत्मविश्वास वाढला.

आजही “Earn and Learn” ही संकल्पना आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेसाठी आदर्श मानली जाते.रयत शिक्षण संस्थेची स्थापनाभाऊराव पाटील यांच्या जीवनातील सर्वात मोठे कार्य म्हणजे रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना.४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी त्यांनी सातारा येथे या संस्थेची स्थापना केली.“रयत” म्हणजे सामान्य जनता. या संस्थेचे ध्येय होते —“बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय”रयत शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण आणि गरीब विद्यार्थ्यांसाठी शाळा, महाविद्यालये, वसतिगृहे सुरू केली. सुरुवातीला अत्यंत प्रतिकूल परिस्थिती होती. पैसा नव्हता, साधने नव्हती; पण प्रचंड इच्छाशक्ती होती.भाऊराव स्वतः गावोगावी फिरून लोकांकडून धान्य, पैसे, मदत गोळा करत. त्यांनी श्रीमंतांकडे दान मागितले, पण शिक्षणाची ज्योत विझू दिली नाही.

शिक्षणातील समानतेचा संदेश

भाऊराव पाटील यांनी शिक्षणात जात, धर्म, पंथ, श्रीमंती-गरिबी असा कोणताही भेद मानला नाही. त्यांच्या संस्थेत सर्व जातीधर्मातील विद्यार्थी एकत्र राहत, शिकत आणि श्रम करत.त्या काळात अस्पृश्यतेची भीषण समस्या होती. अनेक ठिकाणी दलित विद्यार्थ्यांना शाळेत प्रवेश मिळत नव्हता. पण भाऊरावांनी आपल्या संस्थेत सर्वांना समान वागणूक दिली.

त्यांनी सामाजिक समतेचा आदर्श घालून दिला.त्यांच्या दृष्टीने विद्यार्थी हा केवळ विद्यार्थी होता; त्याची जात किंवा धर्म महत्त्वाचा नव्हता.स्त्री शिक्षणासाठी योगदानभाऊराव पाटील यांनी मुलींच्या शिक्षणालाही प्राधान्य दिले. समाजात स्त्रियांच्या शिक्षणाबाबत अनेक गैरसमज होते. अशा काळात त्यांनी मुलींसाठी शाळा आणि वसतिगृहे सुरू करून स्त्रीशिक्षणाचा प्रसार केला.त्यांच्या मते,“एक मुलगी शिकली तर संपूर्ण कुटुंब सुशिक्षित होते.”आज महिलांनी विविध क्षेत्रांत केलेली प्रगती पाहताना भाऊरावांसारख्या समाजसुधारकांचे योगदान लक्षात येते

.श्रमप्रतिष्ठेचा संदेश

भाऊराव पाटील यांचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी श्रमाला प्रतिष्ठा दिली. ते म्हणत असत –“काम करणारा हात हा पूजनीय असतो.”त्यांच्या संस्थेत विद्यार्थी स्वतः काम करत. त्यामुळे श्रमाची लाज वाटत नसे. उलट श्रमातून स्वाभिमान आणि आत्मनिर्भरता निर्माण होत असे.आजच्या काळातही विद्यार्थ्यांनी केवळ पुस्तकांचे ज्ञान न घेता श्रम, कौशल्य आणि स्वावलंबन शिकणे अत्यंत आवश्यक आहे.ग्रामीण शिक्षणाचा पायाभाऊरावांनी शिक्षण शहरापुरते मर्यादित ठेवले नाही. त्यांनी ग्रामीण भागात शिक्षणाची गंगा पोहोचवली. अनेक दुर्गम गावांमध्ये शाळा सुरू केल्या.त्यांच्या कार्यामुळे हजारो गरीब शेतकरी कुटुंबातील मुले डॉक्टर, शिक्षक, अधिकारी, वकील, शास्त्रज्ञ बनली.

महाराष्ट्राच्या सामाजिक विकासात रयत शिक्षण संस्थेचे मोठे योगदान आहे.आज रयत शिक्षण संस्था ही आशियातील सर्वात मोठ्या शैक्षणिक संस्थांपैकी एक मानली जाते.साधेपणा आणि त्यागभाऊराव पाटील यांचे जीवन अत्यंत साधे होते. त्यांनी स्वतःसाठी कधीच संपत्ती जमा केली नाही. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य विद्यार्थ्यांसाठी आणि समाजासाठी समर्पित होते.ते साधे कपडे वापरत, साधे जीवन जगत आणि विद्यार्थ्यांमध्ये मिसळून राहत. त्यांनी आयुष्यभर सेवाभाव जपला.आजच्या भौतिकवादी युगात त्यांचा साधेपणा आणि त्याग प्रेरणादायी वाटतो.

“कर्मवीर” ही पदवीभाऊरावांच्या अथक कार्याची दखल घेऊन समाजाने त्यांना“कर्मवीर”ही पदवी दिली.ही पदवी केवळ सन्मान नव्हती, तर त्यांच्या कर्मयोगी जीवनाची पावती होती. त्यांनी समाजासाठी केलेले कार्य इतके महान होते की लोक त्यांना देवासमान मानत.

राष्ट्रनिर्मितीत योगदान

शिक्षण हे राष्ट्रनिर्मितीचे मुख्य साधन आहे, यावर भाऊरावांचा ठाम विश्वास होता. त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून जबाबदार नागरिक घडवले.त्यांच्या संस्थेतून बाहेर पडलेले विद्यार्थी केवळ नोकरी करणारे नव्हते, तर समाजसेवेची जाणीव असलेले नागरिक होते.राष्ट्रप्रेम, लोकशाही मूल्ये, सामाजिक बांधिलकी आणि मानवता यांचे संस्कार त्यांनी विद्यार्थ्यांवर केले.आजच्या काळातील भाऊरावांचे विचारआज तंत्रज्ञानाचे युग आहे. शिक्षणाच्या अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत. तरीही समाजात आर्थिक विषमता, शिक्षणातील असमानता आणि बेरोजगारी दिसून येते.अशा परिस्थितीत भाऊराव पाटील यांचे विचार अधिक महत्त्वाचे वाटतात.

शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध असावे

शिक्षणात समानता असावीश्रमाला प्रतिष्ठा मिळावीग्रामीण भागाचा विकास व्हावाविद्यार्थी स्वावलंबी बनावेतहे विचार आजही तितकेच उपयुक्त आहेत.विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणाभाऊरावांचे जीवन विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी आहे. त्यांनी संकटांना घाबरून न जाता संघर्ष केला. मर्यादित साधनांतूनही मोठे कार्य उभे केले.

आजच्या विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या जीवनातून पुढील गोष्टी शिकल्या पाहिजेत मेहनत आणि चिकाटीस्वावलंबनसमाजसेवाशिक्षणाचे महत्त्वसाधेपणा आणि प्रामाणिकपणायश मिळवण्यासाठी परिस्थितीपेक्षा जिद्द महत्त्वाची असते, हे भाऊरावांनी सिद्ध केले.पुण्यतिथीचे महत्त्वकर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे निधन ९ मे १९५९ रोजी झाले. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त आपण केवळ त्यांना अभिवादन करत नाही, तर त्यांच्या विचारांचे स्मरण करून समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा घेतो.

त्यांची पुण्यतिथी म्हणजे शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनाचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे.निष्कर्षकर्मवीर भाऊराव पाटील हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासातील तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी शिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे साधन बनवले. गरीब, शेतकरी आणि वंचित समाजातील लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात त्यांनी आशेचा किरण निर्माण केला.त्यांनी उभारलेली रयत शिक्षण संस्था आजही त्यांच्या विचारांचा दीप प्रज्वलित ठेवत आहे.

त्यांचे कार्य हे केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नाही, तर संपूर्ण देशासाठी प्रेरणादायी आहे.आज त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त आपण सर्वांनी एक संकल्प केला पाहिजे —ज्ञान, समता आणि मानवतेचा दीप प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचवण्याचा.“विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली;नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले.”महात्मा फुलेंच्या या विचारांना कृतीत उतरवणारे खरे कर्मयोगी म्हणजेच —कर्मवीर भाऊराव पाटील!विनम्र अभिवादन!

लेखक प्रा.अमोल बाळासाहेब बंडगर एम.एस.सी.बी. एड. सेट परीक्षा उत्तीर्ण लाईफ सायन्सेस (जीवशास्त्र सह. शिक्षक) श्री चंद्रशेखर विद्यालय व नारायणकाका आगाशे कनिष्ठ महाविद्यालय श्रीपूर (अकलूज)