केशविकार आणि आयुर्वेद
केसांचा संबंध केवळ ‘अस्थि‘(Bone ) किंवा ‘मज्जा‘ ( Nervous system ) यांच्याशी नसून इतर भवघटकही या सोबत निगडित असतात हे आजपर्यंतचे रुग्ण पाहून दिसून आले.’ केश विकाराचे ‘ कारण समजले की नित्य विहारात नेहमी आढळणाऱ्या केसान बाबतच्या समस्या कशा सोडवाव्यात याचे उत्तर सापडते.●‘रसधातू ‘ व ‘ केश’•रससार व्यक्तींची त्वचा व रोम , केश हे सुप्रसन्न व मृदू असतात.•हा रसधातू जर दूषित झाला तर ‘ पलित’ म्हणजे केस लवकर पिकतात.• अति चिंता, मानसिक ताण – तणाव यांमुळे रसधातू बिघडतो.● मेदधातू व केश :-• मेदसार व्यक्तींचे लोम ,केस हे स्निग्ध’ असतात.• त्यामुळे मेदधातू जर दूषित झाला तर केस कोरडे होतात. व गळू लागतात.•व्यायामाचा अभाव , दिवसा झोपणे , चरबीयुक्त पदार्थ अतिप्रमाणात खाणे आणि अति मद्यपान यांकरणामुळे ‘ मेदधातू’ बिघडतो.● स्वेद आणि केश :-_ स्वेद (घाम ) यामुळे केसांचे ‘ सौकुमायं उत्तम राहते.केस मुलायम राहतात.• ‘स्वेद’ हा मध्यम त्वचेचा स्नेह असून तो केश , रोम यांना धारण करतो.• ‘स्वेद’ कमी झाल्यास व ‘स्वेद’- बिघडल्यास केस गळतात, केसांचे आरोग्य बिघडते.• ‘अति संताप’ केल्याने स्वेद बिघडतो.• ‘शीतोष्ण क्रम’ सेवनाने क्लेद बिघडतो .शीतोष्ण क्रम म्हणजे थंड पाणी पिऊन त्यावर चहा पिणे, अर्धा तास Ac मध्ये बसून बाहेर जाणे पुन: लगेच Ac मध्ये बसणे. हॉटेल मध्ये प्रथम थंडगार पाणी पिऊन त्यावर गरमागरम उष्ण पदार्थ सेवन करणे या सर्वांमुळे केस गळतात .• भरपेट जेवल्यानंतर व्यायाम करणे, अतिशय कडक उन्हात जाणे यामुळे केशपतन होते त्वचाविकार होतात .• आधी उपवास करून मग भरपेट जेवण करणे यामुळेही केसांचे आरोग्य बिघडते.• भिती, भरपूर श्रम आणि उन्हातून आल्यावर लगेच थंड पाणी पिऊ नये .• अजीर्ण– आधीचे जेवण न पचता पुढील जेवण लगेच करणे( अध्यशन ) यामुळेही केस गळतात.• क्लेद वाढविणारे पदार्थ– नवीन धान्य दही मासे इ. खाल्ल्यानेही केशविकार होतात.• खारट अतिप्रमाणात खाल्याने केशविकार लगेच होतात.● अस्थि व केश :-अस्थिधातू बिघडल्यामुळे होणाऱ्या रोगांमध्ये केशरोगांचा समावेश होतो असे ग्रंथकर्ते स्पष्टपणे सांगतात म्हणून केशर रोगांची चिकित्सा करताना अस्थि धातूचा विचार प्रामुख्याने करावा लागतो. ‘केश’ हा ‘पितृज’ भाव विशेष – वडिलांचा वारसा म्हणून हा घटक आपल्या शरीरात निर्माण होतो.वातकर अन्नपदार्थ खाल्ल्याने व ‘वात’ वाढल्याने,अस्थि धातू बिघडतो. …● मज्जा धातू व केश :-•विरुद्ध स्वरूपाच्या आहार-विहाराने मज्जा धातू बिघडतो. उदा. दूध व फळे एकत्र खाणे .मज्जा म्हणजे मस्तु लुंग मस्तिष्क असेही शास्त्रकार म्हणतात. त्यामुळे Anxiety- चिंता,क्रोध भय यामुळे केस गळतात हे गळणारे केस थांबता थांबत नाहीत त्यासाठी मज्जेवर कार्य करणाऱ्या औषधांची गरज असते…डॉ प्रफुल्ल वसंतराव गायकवाड BAMS (आयुर्वेदाचार्य)द्वारका केश व त्वचा विकार क्लिनिकनवीन बस स्टँड मागे,अकलूज8208086035
