*धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज : शौर्य, विद्वत्ता आणि स्वाभिमानाचा तेजस्वी इतिहास* लेखक श्री. अमोल बाळासाहेब बंडगर जीवशास्त्र अकलूज
“स्वराज्य हे फक्त जिंकायचे नसते, तर त्यासाठी प्राणांची आहुती द्यावी लागते,” हे आपल्या जीवनातून सिद्ध करणारे नाव म्हणजे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे थोर सुपुत्र, स्वराज्याचे दुसरे छत्रपती आणि हिंदवी स्वराज्याचे जाज्वल्य रक्षक म्हणून संभाजी महाराजांचा इतिहास भारतीयांच्या मनामनात आजही तेजाने उजळून निघतो.
त्यांची जयंती म्हणजे केवळ एका राजाचा जन्मदिन नसून, ती स्वाभिमान, राष्ट्रनिष्ठा, पराक्रम आणि धर्मरक्षणाची प्रेरणा देणारी पवित्र स्मृती आहे.संभाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व जितके शूर, तितकेच विद्वान आणि दूरदर्शी होते.
अनेक संकटे, अंतर्गत कारस्थाने, बाह्य आक्रमणे आणि मोगलांच्या प्रचंड सैन्याशी सामना करत त्यांनी स्वराज्याचा भगवा झेंडा उंच ठेवला. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या जीवनकार्याचा अभ्यास करणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने राष्ट्रप्रेमाचे धडे घेणे होय.
संभाजी महाराजांचा जन्म आणि बालपणछत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला. त्यांच्या मातोश्रींचे नाव सईबाई आणि वडिलांचे नाव छत्रपती शिवाजी महाराज. जन्मापासूनच राजघराण्याचे संस्कार आणि स्वराज्याची प्रेरणा त्यांना लाभली. परंतु लहान वयातच मातृछत्र हरपल्याने त्यांच्या आयुष्यात दुःखाचे सावट आले. त्यांचे संगोपन राजमाता जिजाऊ यांच्या संस्कारात झाले.
बालपणापासूनच संभाजी महाराज अत्यंत बुद्धिमान, चपळ आणि पराक्रमी होते. युद्धकला, घोडेस्वारी, तलवारबाजी, धनुर्विद्या यांसोबतच त्यांनी संस्कृत, मराठी, हिंदी, फारसी अशा अनेक भाषांवर प्रभुत्व मिळवले.
त्यांच्या विद्वत्तेचा प्रत्यय “बुधभूषणम्” या संस्कृत ग्रंथातून येतो. एवढ्या कमी वयात साहित्यनिर्मिती करणारे ते एक विलक्षण राजे होते.
आग्र्याच्या कैदेतून सुटका१६६६ मध्ये शिवाजी महाराज आणि लहान संभाजी महाराज औरंगजेबाच्या आग्र्यातील दरबारात गेले. तेथे औरंगजेबाने त्यांना नजरकैदेत ठेवले. त्या काळात अवघ्या नऊ वर्षांच्या संभाजी राजांनी अत्यंत धैर्य आणि चातुर्य दाखवले. शिवाजी महाराजांनी केलेल्या योजनेंतर्गत फळांच्या टोपल्यांमधून त्यांनी आग्र्याच्या कैदेतून सुटका केली. हा प्रसंग त्यांच्या धैर्याचा आणि बुद्धिमत्तेचा उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.
स्वराज्याच्या कार्यातील सहभागतरुण वयातच संभाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या मोहिमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. अनेक युद्धांत त्यांनी शौर्य गाजवले. स्वराज्यावर सतत आक्रमण करणाऱ्या मोगल, आदिलशाही, कुतुबशाही आणि पोर्तुगीजांविरुद्ध त्यांनी पराक्रम दाखवला
.शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर १६८१ मध्ये संभाजी महाराजांनी छत्रपतीपद स्वीकारले. त्या काळात स्वराज्यावर संकटांचे ढग दाटून आले होते. औरंगजेब स्वतः लाखो सैन्य घेऊन दक्षिणेत उतरला होता. अनेक सरदार फितुरी करत होते. अशा कठीण परिस्थितीतही संभाजी महाराजांनी धैर्य सोडले नाही.औरंगजेबाशी संघर्षसंभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे औरंगजेबाचा सामना. औरंगजेबाने स्वराज्य नष्ट करण्यासाठी प्रचंड सैन्य, पैसा आणि शक्ती खर्च केली. पण संभाजी महाराजांनी त्याच्या प्रत्येक डावाला जोरदार प्रत्युत्तर दिले
.त्यांनी जवळपास नऊ वर्षे सतत युद्ध करून मोगलांना हैराण केले. अनेक लढायांत मराठ्यांनी मोगल सैन्याचा पराभव केला. संभाजी महाराजांची युद्धनीती अत्यंत वेगळी आणि प्रभावी होती. गनिमी काव्याचा वापर करून त्यांनी शत्रूला सतत त्रस्त ठेवले.औरंगजेबाला वाटले होते की शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर स्वराज्य संपेल; पण संभाजी महाराजांनी त्याचे स्वप्न उद्ध्वस्त केले. त्यांच्या शौर्यामुळेच स्वराज्य टिकून राहिले.
धर्मरक्षणासाठी दिलेले बलिदान
संभाजी महाराजांच्या जीवनातील सर्वात प्रेरणादायी अध्याय म्हणजे त्यांचे बलिदान. १६८९ मध्ये संगमेश्वराजवळ गनोजी शिर्केच्या फितुरीमुळे मोगलांनी त्यांना पकडले. औरंगजेबाने त्यांच्यावर अमानुष अत्याचार केले. त्यांना धर्मांतर करण्याचा दबाव टाकला गेला. पण संभाजी महाराजांनी मृत्यू पत्करला, मात्र धर्म आणि स्वाभिमानाशी तडजोड केली नाही.त्यांच्या शरीरावर क्रूर अत्याचार झाले, तरी त्यांच्या मुखातून स्वराज्याचा जयघोष थांबला नाही. अखेरीस ११ मार्च १६८९ रोजी त्यांनी वीरमरण स्वीकारले. त्यांचे बलिदान भारतीय इतिहासातील सर्वात महान त्यागांपैकी एक मानले जाते.
संभाजी महाराजांनी सिद्ध केले की, “राजा फक्त सिंहासनावर बसून महान होत नाही; तर तो आपल्या तत्त्वांसाठी मृत्यूला सामोरे जातो तेव्हा खरा महान ठरतो.”संभाजी महाराजांची विद्वत्तासंभाजी महाराज केवळ योद्धे नव्हते, तर ते महान विद्वान आणि साहित्यप्रेमीही होते.
संस्कृत भाषेवर त्यांचे विशेष प्रभुत्व होते. त्यांनी “बुधभूषणम्” हा ग्रंथ लिहिला. त्यात राजनीती, समाजव्यवस्था, नीतिमूल्ये आणि प्रशासन यांचा सखोल विचार मांडलेला आहे.त्यांना अनेक भाषा अवगत होत्या. युद्धकौशल्यासोबतच बौद्धिक सामर्थ्यही त्यांच्याकडे होते. त्यामुळे ते एक आदर्श राजा म्हणून ओळखले जातात.
संभाजी महाराजांविषयीचे गैरसमज
इतिहासात काही काळ संभाजी महाराजांविषयी चुकीची माहिती पसरवली गेली. त्यांना उग्र, व्यसनी किंवा अविचारी दाखवण्याचा प्रयत्न झाला. परंतु आधुनिक इतिहास संशोधनाने हे सर्व आरोप खोटे ठरवले आहेत.प्रत्यक्षात संभाजी महाराज अत्यंत शिस्तप्रिय, विद्वान आणि राष्ट्रनिष्ठ होते. त्यांनी स्वराज्यासाठी अखेरच्या श्वासापर्यंत संघर्ष केला. त्यांच्या विरोधात पसरवलेले गैरसमज हे राजकीय हेतूंमुळे निर्माण झाले होते.
आज नव्या पिढीने इतिहासाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करून संभाजी महाराजांचे खरे व्यक्तिमत्त्व समजून घेणे आवश्यक आहे.
आजच्या तरुणांसाठी प्रेरणा
संभाजी महाराजांचे जीवन आजच्या तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. त्यांच्या जीवनातून अनेक मूल्ये शिकण्यास मिळतात :१. संकटांना धैर्याने सामोरे जाणेजीवनात कितीही संकटे आली तरी हार मानू नये.२. स्वाभिमान जपणेस्वतःच्या तत्त्वांशी तडजोड करू नये.३. ज्ञान आणि शौर्य यांचा समतोलफक्त ताकद नाही, तर बुद्धिमत्ताही महत्त्वाची असते.४. राष्ट्रप्रेमदेश आणि समाजासाठी कार्य करण्याची भावना असावी.५. निष्ठा आणि त्यागकर्तव्यापुढे स्वतःच्या सुखाचा विचार करू नये
.संभाजी महाराजांचे प्रशासन
संभाजी महाराजांनी युद्धासोबत प्रशासनही प्रभावीपणे चालवले. त्यांनी प्रजेच्या हिताचा विचार केला. सैन्य मजबूत ठेवले. आरमाराची शक्ती वाढवली. शत्रूच्या हल्ल्यांपासून किनारपट्टीचे संरक्षण केले.त्यांच्या कारकिर्दीत स्वराज्याने अनेक संकटे झेलली, पण त्यांनी कधीही राज्यकारभार ढासळू दिला नाही. त्यामुळे ते सक्षम प्रशासक म्हणूनही ओळखले जातात.
इतिहासातील अद्वितीय स्थान
भारतीय इतिहासात अनेक राजे झाले, पण संभाजी महाराजांचे स्थान वेगळे आहे. त्यांनी फक्त राज्य केले नाही, तर स्वराज्यासाठी स्वतःचे जीवन अर्पण केले. त्यांचे बलिदान हे हिंदवी स्वराज्याच्या इतिहासातील सुवर्णपान आहे.
जर संभाजी महाराजांनी औरंगजेबासमोर शरणागती पत्करली असती, तर कदाचित स्वराज्य संपले असते. पण त्यांनी मृत्यू स्वीकारला आणि मराठ्यांच्या संघर्षाला नवीन ऊर्जा दिली.
पुढे मराठ्यांनी औरंगजेबाला पराभूत केले आणि हिंदवी स्वराज्य अधिक विस्तारले. यामागे संभाजी महाराजांचे बलिदान हे मोठे प्रेरणास्थान होते.
जयंतीचे महत्त्व
संभाजी महाराजांची जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. मिरवणुका, व्याख्याने, शिवचरित्र वाचन, रक्तदान शिबिरे, सांस्कृतिक कार्यक्रम यांद्वारे त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन केले जाते.परंतु जयंती साजरी करताना केवळ घोषणांमध्ये न राहता त्यांच्या विचारांचे आचरण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
स्वाभिमान, देशप्रेम, शिक्षण, शिस्त आणि समाजसेवा या मूल्यांचा स्वीकार करणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज हे केवळ महाराष्ट्राचे नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांनी आपल्या शौर्याने शत्रूंना घाम फोडला आणि आपल्या बलिदानाने इतिहास अमर केला. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला धैर्य, विद्वत्ता, राष्ट्रनिष्ठा आणि स्वाभिमानाचे अमूल्य धडे मिळतात.आजच्या काळात त्यांच्या विचारांची आणि आदर्शांची अधिक गरज आहे.
समाजात एकता, स्वाभिमान आणि राष्ट्रभक्ती टिकवण्यासाठी संभाजी महाराजांचे जीवन प्रत्येकाने समजून घेतले पाहिजे.
त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण एवढाच संकल्प करूया की—“स्वराज्याच्या या महान रक्षकाच्या आदर्शांवर चालत, समाज आणि राष्ट्रासाठी प्रामाणिकपणे कार्य करू.”धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांना विनम्र अभिवादन!जय जिजाऊ! जय शिवराय! जय संभूराजे!
लेखक प्रा. अमोल बाळासाहेब बंडगर (जीवशास्त्र)एम एस. सी. बी. एड. सेट परीक्षा उत्तीर्ण लाईफ सायन्सेसश्री चंद्रशेखर विद्यालय व नारायणकाका आगाशे कनिष्ठ महाविद्यालय श्रीपूर अकलूज तालुका माळशिरस जिल्हा सोलापूर 413101
