ऑनलाईनमुळे दिवाळी, माणसंही बदलली…..
शरदऋतूच्या मध्यावर आश्विन आणि कार्तिक यांच्या संधीकाली दशदिशा उजळून टाकणारी दिवाळी म्हणजे दिव्यांचा उत्सव. प्रकाशाचा, आनंदाचा, समाधानाचा, समृद्धीचा उत्सव म्हणजे दीपावली. दिन दिन दिवाळी…गायी म्हशी ओवाळी, म्हणत लहानपणी अगदी पहाटे दिवाळीला फटाक्यांच्या आवाजात सुरुवात व्हायची. खरं तर नरक चतुर्दशीच्या पहिल्या दिवशी पहाटे लवकर उठून अभ्यंगस्नान करायचे. अर्थात आईने सर्वांच्या अंगाला अगदी घासूनपुसून उटणं लावून द्यायची परंपरा होती. मग घरात कितीही माणसं असोत. आई प्रत्येकाला उटणं लावल्याशिवाय आंघोळ करू द्यायचीच नाही. त्यानंतर पटापट तयार होऊन बाहेर फटाके फोडायला जायची. त्यानंतर घरात सगळ्यांनी जमून एकत्र फराळ करण्याची मजाच वेगळी, नातेवाइकांच्या घरी फराळ देण्यासाठी जायाचे, मात्र आता हे कुठेतरी हरवल्यासारखं वाटतं. अर्थात दिवाळीचा जोषजल्लोष तसाच असला तरीही आताची दिवाळी कुठेतरी डिजीटल युगातील ऑनलाईन वाटते. शहरामध्ये तर ही जास्तच पाहायला मिळते. गेल्या काही वर्षांमध्ये शहरात व खेड्यात रुजलेल्या मॉल संस्कृतीने दिवाळीनिमित्त सजणार्‍या बाजारामध्ये एक प्रकाराने भरच घातली आहे व त्यात ऑनलाइन दुकानाची गर्दी व खरेदीची भर. दुकानात जाऊन थेट खरेदी करण्यापेक्षा आता ऑफिसच्या वेळ सांभाळत किंवा घरूनच ऑनलाईन शॉपिंगला ग्राहक जास्त पसंती देऊ लागले आहेत. विशेषतः पूर्वी आईवडील दिवाळी आली की, आपल्या मुलांना बाजारात घेऊन त्यांना आवडतील ते कपडे अथवा इतर गोष्टी घेऊन देत असत. त्यानिमित्ताने पूर्ण कुटुंब खरेदीला जात होते. पण आता हे चित्र फारच कमी प्रमाणात दिसते आहे. विशेषतः तरुण वर्ग ऑनलाईन शॉपिंग जास्त करताना दिसतो कारण विशेष आकर्षक सूट दिल्यामुळे बाजारामध्ये फिरून शॉपिंग करण्यापेक्षा ऑनलाईन खरेदीकडे ग्राहकांचा ओढा वाढला आहे.आज प्रत्येक जण कामामध्ये इतका व्यग्र झाला आहे की, घरच्यांना सणासुदीच्या वेळीही वेळ देणे आता काहीसे अशक्य होऊ लागले आहे. खरे तर घरच्यांसाठी वेळ काढणे यासारखे मोठे गिफ्ट नाही. पण बाजारातील वस्तू आणून गिफ्ट देणे लोकांना आता जास्त महत्त्वाचे वाटायला लागले असून वेळ देणे तितकेसे महत्त्वाचे वाटत नाही. शेजारी-शेजारी व एका घरातील भावंडे एकत्र जमून कंदील तयार करणे किंवा पणत्यांना रंग देणे अशा गोष्टींना महत्त्व देत असत. पण आता इतके पर्याय शहरांमध्ये उपलब्ध झाले आहेत की, पैसे देऊन वेळ वाचवण्याच्या नादात लहानसहान गोष्टीतील आनंदाला मात्र लोक मुकत असल्याचे चित्र आहे. बाऊलमध्ये मेणाचे दिवे, अ‍ॅल्युमिनियमच्या लहान वाट्यांच्या पारंपरिक दिव्यांबरोबच मेणाचे दिवेदेखील आपल्याला दिसतात. असे सगळे पर्याय असल्यामुळे पूर्वीप्रमाणे अशा गोष्टी बनविण्यामध्येही लोकांना वेळ घालवणे आवडेनासे झाले आहे. पर्यावरणाबद्दलची जागरूकतेची ऐशीतैशी. ध्वनीप्रदूषणाबाबतची मर्यादा ओलांडून सगळ्यामुळे दणदणीत आवाजाचे सुतळी बॉम्ब, लवंगी माळा, रॉकेट यासारखे फटाके वाजतात. आतातर आकाश उजळवून टाकणार्‍या विविधरंगी फटाक्यांची मागणी जास्त प्रमाणात केली जाते. ध्वनीप्रदूषणामुळे रक्तदाबात वाढ, चीडचीड, मानसिक ताण, श्रवणदोष इत्यादी दुष्परिणाम संभवतात. रात्री-अपरात्री उडालेल्या फटक्याने निद्रानाश होतो. लहान मुले, वयोवृद्ध रुग्ण यांचा जीव घाबरतो. अभ्यासात व्यत्यय येतो. अनेक पशुपक्षी घाबरून सैरावैरा पळताना मृत्युमुखी पडतात. वाहन चालवणारी माणसे दचकून अपघात होतातघरासमोर रांगोळी काढण्यासाठी एवढा वेळ का म्हणून ओरडा ऐकण्याची मजा वेगळीच होती. त्यामध्ये असणारी काळजी, आश्चर्य हे सगळे भाव एकत्र समेटून जायचे. मात्र आता वेळेअभावी रांगोळीच हरवली आहे. मोबाईलमुळे दूरचे लोक जवळ आल्याचे म्हटले जाते, पण वास्तविक जवळचे लोक मोबाईलमुळे दूर जात आहेत अशीही स्थिती सध्या दिवाळीसारख्या सणांमध्येही दिसते. पूर्वी ग्रीटिंग तयार करून एकमेकांना दिली जात होती. आता दिवाळीच्या आगोदर पासूनच मोबाईल वर धडाका उठला आहे. कोणताही सण असो दारावर विविध प्रकारच्या तोरणांना मागणी होती. घराबाहेर तोरण लावणे हे सणासुदीचे लक्षण समजले जायचे. दिवाळीच्या वेळी घरी कंदिलाबरोबर तोरण हमखास लावण्यात यायचे. विकत नाही घेतले तर बर्‍याच घरांमध्ये झेंडूची फुले आणून घरी तोरणे तयार करण्यात येत असत. पण आता या खर्‍या फुलांची जागा बर्‍यापैकी नकली आणि चायनीज तोरणांनी घेतली आहे. रेडीमेड फुलांची तोरणे तयार झाल्यामुळे त्याच्यातला ताजेपणा निघून गेला आहे. दिवाळी म्हटली की, फराळ हा पारंपरिकच असायला हवा अशी धारणा होती. त्यामध्ये चिवडा, लाडू, चकली, करंजी, अनारसा यासारख्या फराळांना प्राधान्य होते. पूर्वी फराळाचे पदार्थ हे दिवाळी या सणाचे औचित्य साधूनच बनवले जात होते. मात्र आता या फराळाची जागा बर्‍यापैकी कुकीज आणि कपकेक्स यासारख्या नव्या पदार्थांनीही घेतली आहे. अर्थात पूर्वीच्या फराळाला कधीही नकार मिळणार नाही. आताच्या लहान मुलांना आवडतील असे पदार्थ आता जास्त प्रमाणात दिसू लागले आहेत. घरात फराळ करायला वेळच नाही. त्यामुळे बाजारात जाऊन दिवाळीच्या एक दिवस अगोदर स्टाॅलमधून सर्व विकत आनले जाते. दिवाळी म्हणजे प्रकाशोत्सव, या प्रकाशाचा वापर आपल्या व्यावसायवृद्धीसाठी करण्याची संधी भांडवली बाजार कसा सोडेल. जुनं ते सोनं म्हणणं आता निकालात निघालंय. पुढच्या पाच दिवस वर्तमानपत्रांचे रकानेच्या रकाने मोबाईल फोन्सच्या दिवाळी ऑफर्सच्या जाहिरांतींनी भरून जातील. छोट्या पडद्यावर छान छान दिसणारी जोडपी एखाद्या उत्पादनाची जाहिरात करून दिवाळीच्या शुभेच्छा देतील. हिंदी मराठी सर्वच मालिकांमध्ये स्पेशल दिवाळी एपिसोड्स दाखवले जातील. दिवाळी बदलली हे खरंच…पण मनातला आणि माणसांच्या नात्यातला फराळाचा गोडवा तस्साच ठेवायला हवा. त्यात बदल व्हायला नको…….
. प्रा. तात्यासाहेब शिवाजी काटकर, अकलूज9226144836(लेखक करिअर समुपदेशक असून शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत आहेत. शैक्षणिक, सामाजिक विषयावर लेखन करतात)
