*महावीर जयंती : अहिंसा, संयम आणि सत्याचा दीपस्तंभ*
भारतीय संस्कृतीत अनेक महापुरुषांनी आपल्या विचारांनी समाजाला नवी दिशा दिली आहे. त्यामध्ये भगवान महावीर हे एक तेजस्वी नाव आहे.
जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांनी आपल्या जीवनातून मानवजातीला अहिंसा, सत्य, अपरिग्रह आणि संयम यांचा संदेश दिला. त्यांची जयंती म्हणजेच महावीर जयंती ही केवळ एक धार्मिक उत्सव नसून मानवतेला जागवणारा, आत्मपरीक्षणाचा आणि सदाचाराचा दिवस आहे.
भगवान महावीरांचा जन्म व जीवनप्रवासभगवान महावीर यांचा जन्म इ.स.पू. ५९९ मध्ये बिहार राज्यातील वैशालीजवळील कुंडग्राम येथे झाला. त्यांचे बालनाव वर्धमान होते. लहानपणापासूनच त्यांच्यात निर्भयता, करुणा आणि प्रामाणिकपणा यांचे गुण दिसून येत होते.
राजघराण्यात जन्म असूनही त्यांना वैभव, सुखसोयी यांचे आकर्षण नव्हते.वयाच्या ३० व्या वर्षी त्यांनी सर्व सांसारिक बंधने सोडून संन्यास स्वीकारला. त्यानंतर त्यांनी १२ वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. अखेरीस त्यांना ‘कैवल्य ज्ञान’ प्राप्त झाले आणि ते ‘महावीर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
त्यांच्या उपदेशातून जैन धर्म अधिक व्यापक आणि प्रभावी झाला.महावीर जयंतीचे महत्त्वमहावीर जयंती हा जैन धर्मातील सर्वात महत्त्वाचा सण मानला जातो.
या दिवशी मंदिरांमध्ये विशेष पूजा, अभिषेक, प्रवचने आणि मिरवणुका आयोजित केल्या जातात. भगवान महावीरांच्या मूर्तींचे अभिषेक करून त्यांच्या शिकवणींचा प्रसार केला जातो.परंतु या दिवसाचे महत्त्व केवळ धार्मिक विधींमध्ये मर्यादित नाही. हा दिवस आपल्याला स्वतःकडे पाहण्याची,
आपल्या वर्तनाचा विचार करण्याची आणि जीवन अधिक शुद्ध, शांत आणि सदाचारी बनवण्याची प्रेरणा देतो. महावीरांचे प्रमुख विचार१:-. अहिंसा महावीरांचे सर्वात महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे अहिंसा. त्यांनी सांगितले की, “प्रत्येक जीवामध्ये आत्मा आहे, त्यामुळे कोणत्याही सजीवाला दुखावणे पाप आहे.”
आजच्या काळात हिंसा, द्वेष, भांडणे वाढत असताना महावीरांचा हा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. २.:- सत्य सत्य हेच जीवनाचे आधार आहे, असे महावीरांनी स्पष्ट केले. खोटेपणा, फसवणूक यामुळे समाजात अविश्वास निर्माण होतो. सत्य आचरण केल्याने जीवन अधिक शांत आणि समाधानकारक होते. ३.:- अपरिग्रह अत्याधिक संपत्ती, वस्तू आणि लोभ यामुळे माणूस अस्वस्थ होतो. महावीरांनी ‘अपरिग्रह’ म्हणजेच आवश्यकतेपुरतेच घेणे आणि उर्वरिताचा त्याग करणे याचा संदेश दिला.आजच्या उपभोगवादाच्या युगात हा विचार अत्यंत आवश्यक आहे .४. :-ब्रह्मचर्य आणि संयममहावीरांनी आत्मसंयमाला विशेष महत्त्व दिले. मन, वाणी आणि कृती यांवर नियंत्रण ठेवणे हेच खरे साधन आहे. संयमामुळेच माणूस योग्य निर्णय घेऊ शकतो.आजच्या काळातील महावीरांचे विचारआजचा समाज वेगाने बदलत आहे. तंत्रज्ञान, स्पर्धा, भौतिक सुख यामध्ये माणूस गुंतत चालला आहे. अशा वेळी महावीरांचे विचार आपल्याला संतुलन राखण्याची दिशा देतात.
पर्यावरण संवर्धन : -अहिंसेचा अर्थ केवळ माणसांपुरता मर्यादित नाही, तर निसर्गालाही लागू होतो. झाडे, प्राणी यांचे संरक्षण करणे ही देखील अहिंसा आहे.मानवी नातेसंबंध : राग, मत्सर यामुळे नातेसंबंध बिघडतात. महावीरांचे संयम आणि क्षमाशीलतेचे तत्त्व नाती टिकवण्यासाठी उपयुक्त आहे.मानसिक शांतता : साधेपणा आणि सत्य आचरण केल्याने मनःशांती मिळते. सामाजिक समता : -महावीरांनी सर्व जीव समान आहेत असे सांगितले, त्यामुळे भेदभावाला जागा नाही. विद्यार्थ्यांसाठी महावीरांचे संदेश:-विद्यार्थ्यांच्या जीवनात महावीरांचे विचार अत्यंत उपयुक्त ठरतात.अभ्यासात प्रामाणिकपणा ठेवणे (सत्य)वेळेचे नियोजन आणि आत्मसंयम (संयम)इतरांना मदत करणे (अहिंसा आणि करुणा)साधेपणाने जगणे (अपरिग्रह)यामुळे विद्यार्थ्यांचे व्यक्तिमत्त्व सर्वांगीण विकसित होते.
महावीर जयंती कशी साजरी करावी?महावीर जयंती केवळ सण म्हणून न साजरी करता ती विचारांच्या अंगीकाराचा दिवस म्हणून साजरी करायला हवी.मंदिरात जाऊन पूजा व प्रार्थना करणेमहावीरांच्या शिकवणींचे वाचन व चिंतनगरजूंना मदत करणे पर्यावरण संरक्षणासाठी प्रयत्न करणे स्वतःमध्ये सकारात्मक बदल घडवण्याचा संकल्प करणे निष्कर्ष:-महावीर जयंती हा केवळ एक धार्मिक उत्सव नाही, तर तो मानवतेचा, शांततेचा आणि सदाचाराचा संदेश देणारा दिवस आहे. भगवान महावीरांचे विचार आजही तितकेच उपयुक्त आणि मार्गदर्शक आहेत
. त्यांच्या शिकवणींना आपल्या जीवनात उतरवणे हेच त्यांच्या जयंतीचे खरे औचित्य ठरेल.आजच्या अशांत, स्पर्धात्मक आणि भौतिकतावादी जगात महावीरांचा अहिंसा, सत्य आणि संयमाचा संदेश म्हणजेच एक प्रकाशदीप आहे, जो आपल्याला योग्य मार्ग दाखवतो. लेखक *प्रा.अमोल बाळासाहेब बंडगर* श्री.चंद्रशेखर विद्यालय व नारायण काका आगाशे कनिष्ठ महाविद्यालय, श्रीपूर
