युवतींच्या समस्या व उपाय(सशक्त युवती – सक्षम समाज)
आजची युवती ही केवळ उद्याची नागरिक नाही, तर वर्तमानाची दिशा ठरवणारी शक्ती आहे. तिच्या विचारांत नवचैतन्य आहे, कृतीत परिवर्तनाची ताकद आहे आणि ध्येयांत समाजबदलाची प्रेरणा आहे
. शिक्षण, विज्ञान, क्रीडा, प्रशासन, उद्योग अशा सर्वच क्षेत्रांत युवती आपली गुणवत्ता सिद्ध करत असताना, दुसरीकडे तिला अनेक सामाजिक, मानसिक आणि आर्थिक समस्यांचा सामना करावा लागतो.
या समस्या केवळ एका व्यक्तीपुरत्या मर्यादित नसून संपूर्ण समाजाच्या प्रगतीला खीळ घालणाऱ्या आहेत.युवतींची सर्वांत मोठी समस्या म्हणजे लैंगिक भेदभाव. आजही अनेक कुटुंबांमध्ये मुलगा-मुलगी असा फरक केला जातो. शिक्षण, करिअरची निवड, स्वातंत्र्य आणि निर्णयक्षमता यांमध्ये मुलींवर मर्यादा घातल्या जातात.
“मुलीने एवढे शिकून काय करायचे?” किंवा “मुलीचे आयुष्य तर संसारापुरतेच” अशा संकुचित विचारांमुळे अनेक युवतींच्या क्षमतेवर अन्याय होतो.दुसरी गंभीर समस्या म्हणजे सुरक्षिततेचा अभाव. घराबाहेर पडताना, प्रवास करताना, शिक्षणसंस्थांमध्ये किंवा कार्यस्थळी युवतींना छेडछाड, मानसिक त्रास आणि अपमानाला सामोरे जावे लागते. यामुळे भीतीचे वातावरण निर्माण होते आणि अनेक युवती आपली स्वप्नेच मर्यादित करतात.
सुरक्षिततेअभावी शिक्षण आणि करिअरच्या संधी गमावणे ही समाजासाठी चिंताजनक बाब आहे.मानसिक ताणतणाव ही आजच्या युवतींची आणखी एक ज्वलंत समस्या आहे. अभ्यासाचा दबाव, स्पर्धा, कौटुंबिक अपेक्षा, सौंदर्याचे समाजनिर्मित मापदंड आणि सोशल मीडियावरील तुलना यांमुळे युवतींच्या मनावर प्रचंड ताण येतो. परिणामी आत्मविश्वास कमी होतो, न्यूनगंड निर्माण होतो आणि कधी कधी नैराश्यही उद्भवते.याशिवाय आर्थिक परावलंबित्व, आरोग्यविषयक अज्ञान, लवकर विवाह आणि योग्य मार्गदर्शनाचा अभाव या समस्या युवतींच्या सर्वांगीण विकासात अडथळा ठरतात. संधी असूनही पाठबळ न मिळाल्याने तिची गुणवत्ता पूर्णपणे विकसित होत नाही.या समस्यांवर उपाय शोधणे ही काळाची गरज आहे.
सर्वप्रथम शिक्षणाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे. शिक्षणामुळे युवतींमध्ये आत्मभान निर्माण होते, विचारस्वातंत्र्य वाढते आणि निर्णयक्षमता विकसित होते. मुलगा व मुलगी यांना समान शिक्षणाच्या संधी देणे हीच खरी समानता आहे.
सुरक्षिततेसाठी कठोर कायदे आणि त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी आवश्यक आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि कार्यस्थळे सुरक्षित झाली पाहिजेत. युवतींना स्वसंरक्षणाचे प्रशिक्षण, कायद्याची माहिती आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचे धैर्य देणे गरजेचे आहे.मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता वाढविणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. समुपदेशन सुविधा, सकारात्मक वातावरण आणि मोकळा संवाद उपलब्ध झाल्यास युवती आपले प्रश्न निर्भयपणे मांडू शकतात. सोशल मीडियाचा सुयोग्य वापर शिकविणे हीदेखील काळाची गरज आहे.
आर्थिक स्वावलंबनासाठी कौशल्यविकास व रोजगार संधी निर्माण करणे आवश्यक आहे. प्रशिक्षण, उद्योजकतेला प्रोत्साहन, स्वयंसहायता गट आणि शासकीय योजनांचा योग्य लाभ मिळाल्यास युवती स्वतःच्या पायावर उभ्या राहू शकतात.सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे समाजाची मानसिकता बदलणे. युवतीकडे सहानुभूतीने नव्हे, तर समानतेने पाहिले पाहिजे. तिला स्वप्ने पाहण्याचे स्वातंत्र्य, निर्णय घेण्याचा अधिकार आणि अपयशातून शिकण्याची संधी दिली पाहिजे.
निष्कर्षयुवतींच्या समस्या समजून घेऊन त्यावर ठोस उपाय राबवले तरच सशक्त, सुरक्षित आणि समताधिष्ठित समाज निर्माण होईल. युवती सक्षम झाली तर कुटुंब सक्षम होईल, समाज सक्षम होईल आणि राष्ट्र प्रगत होईल. म्हणूनच, “युवतींचा विकास म्हणजेच राष्ट्राचा विकास” हे वाक्य केवळ घोषवाक्य न राहता कृतीत उतरले पाहिजे.
*प्रा. दिपाली अमोल बंडगर*सहशिक्षक (जीवशास्त्र )श्री. शिवाजी विद्यालय व कनिष्ठ महाविद्यालय बावडा, तालुका- इंदापूर ,जिल्हा- पुणे
