सोलापूर विधानपरिषद : आकड्यांच्या पलीकडचा संघर्ष
सोलापूर स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघाची विधानपरिषद निवडणूक आता अंतिम टप्प्यात पोहोचत असताना जिल्ह्याच्या राजकारणात एक वेगळेच वातावरण निर्माण झाले आहे.
वरवर पाहता ही केवळ एका जागेसाठीची निवडणूक आहे. मतदारांची संख्या मर्यादित आहे. पक्षांची अधिकृत भूमिका स्पष्ट आहे.
संख्याबळाचे गणितही समोर आहे. तरीही या निवडणुकीभोवती असलेली अनिश्चितता सामान्य नाही.कारण ही निवडणूक फक्त एका उमेदवाराच्या विजय-पराभवाची राहिलेली नाही. ती सोलापूर जिल्ह्यातील राजकीय प्रभावकेंद्रांच्या ताकदीची, गटबाजीच्या वास्तवाची, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे कागदावरील गणित आणि प्रत्यक्ष मतदान यांच्यातील अंतराची परीक्षा ठरत आहे
.आज महायुतीचे उमेदवार राजेंद्र राऊत हे अधिकृत आकडेवारीनुसार आघाडीवर असल्याचे मानले जाते. राज्यातील सत्तेचा आधार, स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील तुलनेने मजबूत संख्याबळ आणि पक्ष संघटनाची ताकद यामुळे त्यांना फेव्हरेट मानले जात आहे.
निवडणूक जाहीर झाल्यानंतर सुरुवातीच्या टप्प्यात तरी हा सामना तुलनेने एकतर्फी असल्याचे चित्र निर्माण झाले होते .मात्र निवडणूक जसजशी पुढे सरकत गेली, तसतसे या चित्रावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होऊ लागले. सोलापूरच्या राजकारणात एक गोष्ट नेहमीच विशेष राहिली आहे. येथे राजकीय पक्षांइतकेच प्रभावी स्थानिक गट आहेत. अनेकदा पक्षांचे अधिकृत आदेश आणि स्थानिक स्तरावरील राजकीय वास्तव यामध्ये फरक दिसून येतो.
म्हणूनच स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघाच्या निवडणुका या विधानसभा किंवा लोकसभा निवडणुकांपेक्षा वेगळ्या असतात. येथे मतदार पक्षाच्या चिन्हाला मतदान करत नाहीत; ते अनेकदा व्यक्ती, संबंध, गट आणि स्थानिक समीकरणांचा विचार करून मतदान करतात.
याच कारणामुळे खासदार धैर्यशील मोहिते-पाटील यांच्या हालचालींकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.गेल्या काही दिवसांत त्यांनी वाढविलेल्या गाठीभेटी, विविध राजकीय गटांशी साधलेला संवाद आणि सातत्याने दिलेले आत्मविश्वासपूर्ण संदेश यामुळे निवडणुकीच्या वातावरणात नवा रंग भरला आहे. “माझ्या मागे अदृश्य शक्ती आहे” हे त्यांचे विधान केवळ एक राजकीय वाक्य नव्हते; ते एक संदेश होते. त्या संदेशाचा अर्थ असा होता की अधिकृत आकडेवारीच्या बाहेरही काही राजकीय प्रवाह वाहत आहेत
.हा दावा कितपत खरा आहे याचा निर्णय मतदानानंतरच होईल. पण त्याने एक महत्त्वाचा परिणाम केला आहे—महायुतीच्या सहज विजयाच्या कथनाला आव्हान दिले आहे .राजकारणात वातावरणाची निर्मिती हा देखील एक महत्त्वाचा घटक असतो. अनेकदा निवडणुकीपूर्वी विजयाचे चित्र निर्माण केले जाते.
त्याचप्रमाणे अनेकदा प्रतिस्पर्धी पक्ष “लढत अजून संपलेली नाही” हा संदेश देण्याचा प्रयत्न करतात. सोलापूरमध्ये सध्या हे दोन्ही प्रयत्न सुरू असल्याचे दिसते
.भाजपमधील काही नगरसेवक आणि पदाधिकाऱ्यांच्या नाराजीबद्दलही चर्चा रंगत आहे. कोणत्याही मोठ्या पक्षात नाराजी असणे ही नवीन गोष्ट नाही. परंतु स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघात ही नाराजी महत्त्वाची ठरू शकते. कारण येथे हजारो किंवा लाखो मतदार नसतात. काहीशे मतदार असतात. त्यामुळे काही मतांचे स्थलांतरही निकालावर परिणाम करू शकते.
याच संदर्भात प्रशांत परिचारक गटाबद्दलही राजकीय वर्तुळात चर्चा सुरू आहे. अधिकृतरीत्या कोणताही गट आपली भूमिका बदलल्याचे संकेत देत नसला, तरी सोलापूरच्या राजकारणात पडद्यामागील हालचालींना नेहमीच महत्त्व राहिले आहे. कोणत्याही गटाचा प्रभाव केवळ त्याच्या घोषित भूमिकेत नसतो; तर त्याच्या समर्थकांच्या प्रत्यक्ष मतदानात असतो.हीच बाब निवडणुकीला अनिश्चिततेची किनार देत आहे.
जुन्या राजकीय निरीक्षकांना या पार्श्वभूमीवर सुभाष देशमुख यांच्या विधानपरिषद विजयाची आठवण येते. त्या काळात काँग्रेसचे संख्याबळ मजबूत मानले जात होते. तरीही निकाल वेगळा लागला. अर्थात इतिहास नेहमी स्वतःची पुनरावृत्ती करतोच असे नाही. पण इतिहास एक गोष्ट शिकवतो—राजकारणात कधीही केवळ आकड्यांवर विसंबून चालत नाही.
सोलापूर जिल्ह्याच्या राजकारणात अनेकदा वैयक्तिक संबंधांनी पक्षीय गणितांवर मात केली आहे. त्यामुळे आजचे अधिकृत गणित अंतिम सत्य आहे, असे मानणे धोक्याचे ठरू शकते.त्याच वेळी, विरोधकांच्या बाजूने निर्माण होणारे वातावरण आणि चर्चाही अंतिम निकालाचा पुरावा मानता येणार नाहीत. कारण अनेकदा निवडणुकीपूर्वी मोठ्या प्रमाणावर क्रॉस-व्होटिंगच्या चर्चा होतात; पण मतदानाच्या दिवशी पक्षशिस्त आणि राजकीय वास्तव अधिक प्रभावी ठरते.
यामुळे सध्याची परिस्थिती अशी आहे की दोन्ही बाजूंकडे आपापले युक्तिवाद आहेत.महायुतीकडे आकडे आहेत.विरोधकांकडे वातावरण आहे.महायुतीकडे अधिकृत संख्याबळ आहे.विरोधकांकडे गुप्त मतदानाच्या शक्यतेचा आधार आहे.महायुतीकडे संघटन आहे.विरोधकांकडे असंतोषाचे राजकारण आहे
.यापैकी अंतिम विजय कोणाचा होणार, याचे उत्तर मतदान पेटीतूनच मिळणार आहे.या निवडणुकीचा सर्वांत मोठा धडा मात्र आधीच स्पष्ट झाला आहे.
सोलापूरचे राजकारण अजूनही केवळ पक्षांच्या चौकटीत मावत नाही. येथे स्थानिक नेतृत्व, वैयक्तिक प्रभाव, जुनी नाती, गटांची ताकद आणि राजकीय प्रतिष्ठा यांचे महत्त्व कायम आहे.
म्हणूनच या निवडणुकीचा निकाल काहीही लागो, तो फक्त एका उमेदवाराचा विजय किंवा पराभव ठरणार नाही. तो सोलापूरच्या राजकारणात आज खरे प्रभावकेंद्र कुठे आहे, याचाही संदेश देणारा ठरेल.
निकालाच्या अगोदर एकच प्रश्न सोलापूरच्या राजकीय वर्तुळात घुमत आहे—यावेळी मतपेटीतून विजय आकड्यांचा बाहेर येणार की अदृश्य राजकीय प्रवाहांचा?
